Azərbaycan–Tacikistan: Strateji tərəfdaşlığın, iqtisadiyyatın və mədəniyyətin yeni üfüqləri - FOTO
Professor Zahid Fərrux Məmmədov
İqtisad elmləri doktoru, Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin (UNEC) Avrasiya Beynəlxalq Elmi-Tədqiqat Mərkəzinin rəhbəri, UNEC İAETİ direktor müavini
Mədəni irsdən iqtisadi əməkdaşlığa aparan yol
2026-cı il oktyabrın 13–18-də Tacikistan Beynəlxalq Turizm və Sahibkarlıq Universitetində keçirilən “Davamlı turizm və mədəni irs” Beynəlxalq Forumu region ölkələri arasında elmi, mədəni, iqtisadi və humanitar əməkdaşlığın inkişafı baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Mehrgon qədim məhsul bayramı ilə eyni vaxta təsadüf edən bu beynəlxalq tədbir Tacikistanın zəngin tarixi-mədəni irsini, turizm potensialını, kənd təsərrüfatı ənənələrini və sahibkarlıq imkanlarını beynəlxalq auditoriyaya təqdim etmək məqsədi daşıyır. Forumun proqramına beynəlxalq konfranslar, elmi-praktik müzakirələr, sərgilər, mədəni tədbirlər, qastronomik turizm və regionların iqtisadi imkanlarının nümayişi daxil edilib.
Müasir dünyada dövlətlər arasında münasibətləri yalnız diplomatik görüşlər, siyasi bəyanatlar və ticarət göstəriciləri ilə qiymətləndirmək kifayət etmir. Ölkələrin tarixi yaddaşı, mədəni dəyərləri, elmi potensialı, istehsal imkanları və xalqlar arasında formalaşan etimad da beynəlxalq əməkdaşlığın mühüm resurslarına çevrilib. Bu baxımdan, Tacikistanda keçirilən forumu təkcə turizm tədbiri deyil, həm də Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında yeni əməkdaşlıq istiqamətlərini müzakirə etmək üçün bir platforma kimi dəyərləndirmək olar.
Azərbaycan və Tacikistanı birləşdirən tarixi-mədəni yaxınlıq, qarşılıqlı hörmət və dövlətlərarası münasibətlərin inkişafı üçün mövcud siyasi iradə bu əməkdaşlığın genişləndirilməsi baxımından əlverişli zəmin yaradır. Əsas məsələ həmin zəmini konkret iqtisadi layihələrə, birgə elmi təşəbbüslərə, turizm marşrutlarına, sənaye kooperasiyasına və yeni investisiya imkanlarına çevirməkdir.
Azərbaycan–Tacikistan münasibətləri: tarixi yaxınlıqdan strateji tərəfdaşlığa
Azərbaycan və Tacikistan xalqları arasında münasibətlər ortaq regional tarix, mədəni əlaqələr, ədəbiyyat və humanitar dəyərlərlə səciyyələnir. Bu münasibətlər müstəqillik dövründə dövlətlərarası əməkdaşlıqla daha da möhkəmlənib. İki ölkənin siyasi dialoqunda qarşılıqlı səfərlər, beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində əməkdaşlıq, təhsil və mədəniyyət əlaqələri mühüm yer tutur.
Münasibətlərin inkişafında Prezident İlham Əliyev və Tacikistan Prezidenti Emoməli Rəhmon arasında formalaşmış müntəzəm siyasi dialoqun xüsusi əhəmiyyəti var. Dövlət başçılarının qarşılıqlı səfərləri ikitərəfli əlaqələrin siyasi əsaslarını gücləndirməklə yanaşı, hökumətlər qarşısında iqtisadi və humanitar əməkdaşlığın genişləndirilməsi ilə bağlı konkret vəzifələr də müəyyənləşdirib.
2024-cü ildə Bakıda Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Tacikistan Prezidenti Emoməli Rəhmon tərəfindən Azərbaycan Respublikası ilə Tacikistan Respublikası arasında Strateji tərəfdaşlıq haqqında Bəyannamənin imzalanması münasibətlərin inkişafında mühüm mərhələ oldu. Sənəd iki ölkənin əməkdaşlığını daha yüksək siyasi və institusional səviyyədə inkişaf etdirmək üçün hüquqi-siyasi çərçivəni möhkəmləndirdi.
Strateji tərəfdaşlıq anlayışı yalnız dövlət başçıları arasında dostluq münasibətlərini ifadə etmir. Bu status, eyni zamanda, iqtisadi əlaqələrin davamlılığını təmin etmək, qarşılıqlı maraqları uzlaşdırmaq, ortaq layihələr hazırlamaq və regional inkişaf proseslərində birgə iştirak etmək üçün geniş imkanlar yaradır.
2025-ci il oktyabrın 10-da Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Düşənbəyə işgüzar səfəri çərçivəsində Tacikistan Prezidenti Emoməli Rəhmonla görüşü də münasibətlərin inkişaf perspektivlərinin müzakirəsi baxımından əhəmiyyətli oldu. 2026-cı il sentyabrın 25-də Azərbaycan Prezidenti Tacikistanın Baş naziri Qohir Rasulzodanı qəbul edərkən nəqliyyat-logistika, iqtisadi əməkdaşlıq, ticarət dövriyyəsinin artırılması, metallurgiya, energetika və kənd təsərrüfatı sahələrində əməkdaşlıq məsələlərinə diqqət yetirilib. Həmin görüşdə Tacikistan məhsullarının Azərbaycanın ərazisi vasitəsilə Orta Dəhliz üzərindən beynəlxalq bazarlara çıxarılması imkanları da müzakirə olunub. 2026-cı il oktyabrın 14-də isə Bakıda, Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin (AQEM) VII Zirvə toplantısı çərçivəsində Prezident İlham Əliyev və Prezident Emoməli Rəhmon arasında görüş keçirilib. Görüşdə dostluq münasibətlərinin möhkəmləndirilməsi və çoxtərəfli əməkdaşlığın genişləndirilməsi məsələləri müzakirə olunub.
Bu görüşlər bir mühüm məqamı göstərir: Azərbaycan–Tacikistan münasibətləri təkcə tarixi yaxınlıq üzərində qurulmur, həm də müasir iqtisadiyyatın, regional nəqliyyatın, investisiyaların və texnoloji əməkdaşlığın tələblərinə uyğun yeni məzmun qazanır.
İqtisadi münasibətlərin əsas istiqaməti: ticarətdən birgə istehsala
Azərbaycan və Tacikistan arasında iqtisadi əlaqələrin gələcək inkişafı üçün ən mühüm məsələlərdən biri qarşılıqlı ticarətin genişləndirilməsi və onun strukturunun şaxələndirilməsidir.
Ticarət dövriyyəsinin artırılması vacibdir. Lakin uzunmüddətli iqtisadi tərəfdaşlıq yalnız hazır məhsulların alqı-satqısı ilə məhdudlaşmamalıdır. İki ölkə arasında istehsal zəncirlərinin yaradılması, xammalın emalı, birgə müəssisələrin qurulması, texnologiya mübadiləsi və üçüncü bazarlara çıxış daha böyük iqtisadi nəticələr verə bilər.
Azərbaycan və Tacikistan prezidentlərinin əvvəlki görüşlərində yüngül sənaye, kimya sənayesi, dağ-mədən sahəsi, tikinti materiallarının istehsalı, alüminiumun və pambıq lifinin emalı kimi istiqamətlərdə əməkdaşlıq imkanları xüsusi vurğulanıb.
Bu istiqamətlər hər iki ölkənin iqtisadi xüsusiyyətləri baxımından əhəmiyyətlidir. Tacikistanın kənd təsərrüfatı, hidroenergetika və müəyyən xammal resursları, Azərbaycanın isə nəqliyyat-logistika imkanları, sənaye infrastrukturu, maliyyə sektoru və beynəlxalq bazarlara çıxış təcrübəsi qarşılıqlı tamamlayıcı üstünlüklər yarada bilər.
Məsələn, pambıqçılıq və tekstil sahəsində əməkdaşlıq xammal tədarükündən başlayaraq iplik, parça, geyim və hazır tekstil məhsullarının istehsalına qədər geniş bir zənciri əhatə edə bilər. Belə model hər iki ölkədə əlavə dəyərin yaradılmasına, yeni iş yerlərinin açılmasına və ixrac imkanlarının artmasına xidmət edər.
Eyni yanaşma kənd təsərrüfatı məhsullarının emalına da aiddir. Meyvə-tərəvəz, quru meyvələr, qoz-fındıq, şirələr, konservlər və digər ərzaq məhsulları üzrə birgə istehsal və qablaşdırma müəssisələrinin yaradılması mümkündür. Bu sahədə soyuducu anbarlar, logistika mərkəzləri, laboratoriyalar və keyfiyyət sertifikatlaşdırılması sistemləri də əməkdaşlığın tərkib hissəsi olmalıdır.
Beləliklə, iqtisadi əlaqələrin inkişafı üçün əsas məqsəd yalnız ticarət dövriyyəsini artırmaq deyil, həm də hər iki ölkənin istehsal potensialını birləşdirərək daha yüksək əlavə dəyər yaratmaqdır.
Azərbaycanın emal sənayesi: yeni əməkdaşlıq üçün iqtisadi baza
Azərbaycan iqtisadiyyatının inkişafında sənayenin şaxələndirilməsi, qeyri-neft sektorunun genişləndirilməsi və emal sahələrinin gücləndirilməsi strateji əhəmiyyət daşıyır. Təbii resurslardan əldə edilən gəlirlərin iqtisadiyyatın digər sahələrinə ötürülməsi, yerli istehsalın artırılması və ixracın strukturunun yaxşılaşdırılması uzunmüddətli dayanıqlı inkişafın əsas şərtlərindəndir.
Azərbaycan Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2025-ci ildə ölkədə 63,1 milyard manatlıq sənaye məhsulu istehsal edilib. Bunun 33,9 faizi emal sənayesinin payına düşüb. Həmin il qeyri-neft-qaz sənayesində istehsal 5,5 faiz artıb. Emal sənayesində əczaçılıq məhsullarının istehsalı 86,3 faiz, ağac emalı və ağac məhsullarının istehsalı 57 faiz, tekstil məhsullarının istehsalı 24,5 faiz, rezin və plastik məmulatların istehsalı 16,1 faiz, neft məhsullarının istehsalı 13,7 faiz, ərzaq məhsullarının istehsalı isə 9,1 faiz artıb.
Bu göstəricilər emal sənayesinin Azərbaycanın iqtisadi şaxələndirilməsi prosesində mühüm yer tutduğunu göstərir. Bununla belə, sənayenin ayrı-ayrı sahələrində davamlı artım üçün məhsuldarlığın yüksəldilməsi, texnoloji yenilənmə, maliyyə resurslarına çıxış və yeni bazarların əldə olunması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycanın Tacikistanla sənaye əməkdaşlığı bu baxımdan qarşılıqlı fayda verə bilər. Sənaye müəssisələrinin yaradılması yalnız kapital qoyuluşu deyil, həm də texnologiyanın ötürülməsi, peşəkar kadrların hazırlanması, standartların uyğunlaşdırılması və yeni təchizat zəncirlərinin formalaşdırılması deməkdir.
Perspektivli istiqamətlər sırasında aşağıdakı sahələri qeyd etmək olar:
Birincisi, aqrar emal və ərzaq sənayesi. Hər iki ölkənin kənd təsərrüfatı məhsullarının emalı, qablaşdırılması və ixracı üzrə birgə layihələri regional bazarlara çıxışı genişləndirə bilər.
İkincisi, tekstil və yüngül sənaye. Pambıq xammalının daha dərin emalı, hazır geyim və məişət tekstili istehsalı, həmçinin müasir dizayn və brend strategiyalarının tətbiqi əlavə dəyəri artıra bilər.
Üçüncüsü, kimya və tikinti materialları sənayesi. Yerli xammalın emalı, sənaye komponentlərinin istehsalı və texnoloji təcrübə mübadiləsi qarşılıqlı investisiya imkanları yaradır.
Dördüncüsü, logistika və rəqəmsal ticarət. Azərbaycan üzərindən tranzit daşımalarının inkişafı, elektron sənəd dövriyyəsi, gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi və rəqəmsal təchizat zəncirləri Tacikistan məhsullarının beynəlxalq bazarlara çıxışını asanlaşdıra bilər.
Bu layihələrin uğuru üçün iqtisadi səmərəlilik, bazar tələbi, investisiya riskləri və istehsal xərcləri əvvəlcədən qiymətləndirilməlidir. Birgə müəssisələrin yaradılması siyasi razılaşmalarla yanaşı, konkret biznes planlara, uzunmüddətli müqavilələrə və şəffaf idarəetmə mexanizmlərinə əsaslanmalıdır.
Orta Dəhliz: Azərbaycan və Tacikistan arasında iqtisadi körpü
Azərbaycanın coğrafi mövqeyi ona Avropa ilə Asiya arasında nəqliyyat və logistika əlaqələrində mühüm rol oynamaq imkanı verir. Tacikistan üçün isə beynəlxalq bazarlara çıxışın şaxələndirilməsi, daşınma xərclərinin optimallaşdırılması və ixrac marşrutlarının etibarlılığının artırılması mühüm iqtisadi məsələlərdir.
Bu baxımdan, Orta Dəhliz Azərbaycan–Tacikistan iqtisadi münasibətlərinin genişləndirilməsi üçün perspektivli istiqamətlərdən biridir.
Tacikistan məhsullarının Azərbaycan ərazisindən keçməklə beynəlxalq bazarlara daşınması təkcə tranzit əməliyyatı kimi qiymətləndirilməməlidir. Bu proses logistika xidmətləri, anbar təsərrüfatı, yük konsolidasiyası, sığorta, bank xidmətləri və rəqəmsal ticarət kimi əlaqəli sahələrin inkişafına da şərait yarada bilər.
Eyni zamanda, Azərbaycan istehsalçılarının Mərkəzi Asiya bazarlarına çıxışı üçün Tacikistanla əməkdaşlıq yeni imkanlar açır. Ərzaq məhsulları, emal sənayesi məhsulları, tikinti materialları və digər mallar üzrə qarşılıqlı tədarük müqavilələri ticarət əlaqələrinin davamlılığını artıra bilər.
Azərbaycan və Tacikistan arasında nəqliyyat əməkdaşlığının daha yüksək səviyyəyə çatdırılması üçün dövlət qurumları ilə yanaşı, logistika şirkətləri, banklar, sığorta təşkilatları və ixracatçılar arasında da sistemli əməkdaşlıq vacibdir.
Mehrgon bayramı: məhsul, bolluq və zəhmətə ehtiram
Tacikistanda keçirilən forumun fərqləndirici cəhətlərindən biri onun qədim Mehrgon bayramı ilə eyni vaxta təsadüf etməsidir.
Mehrgon və ya Mehrqan payız məhsulunun yığılması, bolluq, zəhmətə hörmət və təbiətin nemətlərinə minnətdarlıq ideyalarını özündə birləşdirən qədim ənənəvi bayramdır. Onun mərasimlərində meyvə-tərəvəz, taxıl məhsulları, milli yeməklər, əl işləri, musiqi, rəqs və xalq oyunları mühüm yer tutur.
UNESCO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrs üzrə Nümayəndə Siyahısına dair məlumatında qeyd edilir ki, Tacikistan qeyd olunan Mehrqan məhsul yığımı ilə bağlı ənənələri, təbiətə minnətdarlığı və müxtəlif icmalar arasında sosial həmrəyliyi ifadə edir. Mehrqan mərasimi 2024-cü ildə UNESCO-nun Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrsinin Reprezentativ Siyahısına daxil edilib.
Bayramın əsas mənası yalnız məhsulun yığılmasını qeyd etməkdən ibarət deyil. O, insanla təbiət, zəhmətlə rifah, istehsalla istehlak, fərdlə cəmiyyət arasındakı əlaqələrin mədəni ifadəsidir.
Beynəlxalq münasibətlərdə mədəni diplomatiya xalqlar arasında etimadın möhkəmləndirilməsinə, iqtisadi diplomatiya isə bu etimadın konkret əməkdaşlıq layihələrinə çevrilməsinə xidmət edir.
Azərbaycan və Tacikistan münasibətlərində bu iki istiqamətin bir-birini tamamlaması üçün əlverişli zəmin mövcuddur. Tarixi-mədəni yaxınlıq qarşılıqlı marağı artırır, siyasi dialoq əməkdaşlıq üçün şərait yaradır, iqtisadi layihələr isə münasibətlərin gündəlik həyatdakı nəticələrini daha görünən edir.
Mehrgon bayramı çərçivəsində təşkil olunan beynəlxalq tədbirlər bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Milli mədəniyyətin nümayişi turizm marağını artırmaqla yanaşı, yerli istehsalçıların, sənətkarların və sahibkarların fəaliyyətinə dəstək verə bilər.
Kənd təsərrüfatı cəmiyyətlərində məhsulun əldə olunması iqlim şəraitindən, su ehtiyatlarından, torpağın münbitliyindən və kollektiv əməkdən asılı olub. Bu səbəbdən məhsul bayramları tarixən həm iqtisadi nəticələrin qeyd edilməsi, həm də icma üzvlərinin bir araya gəlməsi üçün mühüm sosial mexanizm rolunu oynayıb.
Müasir dövrdə Mehrgonun iqtisadi və sosial əhəmiyyəti daha geniş kontekstdə qiymətləndirilə bilər. Bayram yerli istehsalçıların məhsullarını nümayiş etdirməsi, milli mətbəxin tanıdılması, sənətkarların bazara çıxışı və turizm xidmətlərinin inkişafı üçün imkan yaradır.
Belə tədbirlər kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalçıdan istehlakçıya çatdırılmasına, yerli brendlərin tanıdılmasına və kiçik sahibkarlığın gəlirlərinin artırılmasına kömək edə bilər. Əgər bayram çərçivəsində kənd təsərrüfatı yarmarkaları, qastronomik festivallar, sənətkarlıq sərgiləri və turizm marşrutları düzgün təşkil olunarsa, onun iqtisadi təsiri bir neçə günlük tədbirlə məhdudlaşmaz.
Eyni zamanda, Azərbaycan və Tacikistan arasında mədəniyyət günləri, birgə festivallar, universitetlərarası tədbirlər və elmi konfranslar xalqlar arasında qarşılıqlı məlumatlılığı gücləndirə bilər.
Bu əlaqələrin davamlı olması üçün təşəbbüslərin birdəfəlik tədbirlərlə məhdudlaşmaması vacibdir. Müntəzəm mədəni proqramlar, ortaq tədqiqatlar, turizm marşrutları və biznes platformaları uzunmüddətli əməkdaşlığın institusional əsaslarını formalaşdırmalıdır.
Mehrgonun beynəlxalq səviyyədə tanıdılması Tacikistanın mədəni diplomatiyası üçün də əhəmiyyətlidir. Çünki mədəni irs ölkənin yalnız keçmişini əks etdirmir, həm də onun müasir iqtisadi inkişafına xidmət edən resursa çevrilə bilər.
Davamlı turizm: mədəni irsin iqtisadi dəyərə çevrilməsi
Müasir turizm sənayesi artıq yalnız tarixi abidələrə baxış və istirahət xidmətləri ilə məhdudlaşmır. Turistlər getdikləri ölkələrin gündəlik həyatını, milli mətbəxini, kənd təsərrüfatı ənənələrini, sənətkarlığını və yerli icmaların mədəniyyətini daha yaxından tanımağa maraq göstərirlər.
Bu şəraitdə mədəni, etnoqrafik, ekoloji və qastronomik turizm istiqamətləri xüsusi əhəmiyyət qazanır.
Tacikistanın dağlıq əraziləri, tarixi şəhərləri, milli mətbəxi, kənd təsərrüfatı ənənələri və qonaqpərvərlik mədəniyyəti müxtəlif turizm məhsullarının formalaşdırılması üçün imkanlar yaradır. Düşənbə, Hisor, Xücənd və digər şəhər və rayonların tarixi-mədəni irsi, təbiət mənzərələri və yerli istehsal ənənələri vahid turizm marşrutları çərçivəsində təqdim oluna bilər.
Azərbaycan üçün də bu sahədə mühüm imkanlar mövcuddur. Bakı şəhərinin tarixi məkanları, İçərişəhər, Şəki, Qobustan, Qarabağ və digər regionların mədəni irsi, milli mətbəx, xalçaçılıq, üzümçülük və yerli sənətkarlıq ənənələri ölkənin turizm potensialının müxtəlif istiqamətlərini təşkil edir.
Azərbaycan və Tacikistan arasında turizm əməkdaşlığının inkişafı üçün ortaq mədəni irs elementlərini təqdim edən ikitərəfli marşrutlar hazırlamaq mümkündür. Belə marşrutlar tarixi şəhərləri, muzeyləri, mədəni tədbirləri, milli mətbəxi və sənətkarlıq mərkəzlərini birləşdirə bilər.
Bununla yanaşı, davamlı turizmin əsas şərti iqtisadi gəlirlə mədəni və ekoloji məsuliyyət arasında tarazlığın qorunmasıdır. Tarixi abidələrin həddindən artıq kommersiyalaşdırılması, təbii ərazilərin yüklənməsi və yerli əhalinin maraqlarının nəzərə alınmaması uzunmüddətli perspektivdə turizmin özünə zərər verə bilər.
Ona görə də turizm siyasəti infrastrukturun inkişafı ilə yanaşı, irsin qorunmasını, tullantıların idarə olunmasını, su ehtiyatlarından səmərəli istifadəni və yerli əhalinin iqtisadi proseslərdə iştirakını da əhatə etməlidir.
Elmi əməkdaşlıq və universitetlərin yeni rolu
“Davamlı turizm və mədəni irs” Beynəlxalq Forumunun mühüm istiqamətlərindən biri elm və təhsil müəssisələri arasında əlaqələrin genişləndirilməsidir. Universitetlər müasir iqtisadi inkişafda yalnız mütəxəssis hazırlayan qurumlar deyil, həm də innovasiyaların, iqtisadi siyasət təkliflərinin və sahibkarlıq təşəbbüslərinin formalaşdığı mərkəzlərdir.
Azərbaycan və Tacikistan universitetləri arasında birgə tədqiqat proqramlarının, müəllim və tələbə mübadiləsinin, beynəlxalq elmi konfransların və ortaq nəşr layihələrinin inkişafı münasibətlərə yeni məzmun verə bilər.
Xüsusilə aşağıdakı tədqiqat istiqamətləri qarşılıqlı maraq doğurur:
· davamlı turizmin regional iqtisadi artıma təsiri;
· mədəni irsin iqtisadi dəyərinin qiymətləndirilməsi;
· kənd təsərrüfatı məhsullarının emalı və qida təhlükəsizliyi;
· Orta Dəhliz və Mərkəzi Asiya–Cənubi Qafqaz iqtisadi əlaqələri;
· kiçik və orta sahibkarlığın inkişafı;
· rəqəmsal texnologiyaların turizmdə və mədəni irsin qorunmasında tətbiqi;
· yaşıl iqtisadiyyat, su ehtiyatlarının idarə olunması və iqlim dəyişikliklərinə uyğunlaşma.
Bu sahələrdə elmi əməkdaşlığın əsas üstünlüyü onun qərarların qəbuluna praktik töhfə verə bilməsidir. Universitetlər iqtisadi layihələrin səmərəliliyini qiymətləndirə, bazar araşdırmaları apara, regional inkişaf strategiyalarının hazırlanmasına dəstək verə və dövlət-özəl sektor əməkdaşlığının yeni modellərini təklif edə bilərlər.
Bu baxımdan, Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti (UNEC) iki ölkə arasında iqtisadi və elmi əməkdaşlığın genişləndirilməsi üçün əhəmiyyətli potensiala malikdir. İqtisadiyyat, maliyyə, beynəlxalq iqtisadi münasibətlər, sahibkarlıq, rəqəmsal transformasiya və davamlı inkişaf istiqamətlərində universitetdə formalaşmış akademik təcrübə Azərbaycan–Tacikistan əməkdaşlığının elmi əsaslarının gücləndirilməsinə töhfə verə bilər.
UNEC kimi iqtisadiyyat yönümlü ali təhsil müəssisələri üçün Azərbaycan–Tacikistan əməkdaşlığının elmi əsaslarının araşdırılması həm akademik, həm də praktiki baxımdan əhəmiyyətlidir. Birgə tədqiqatların nəticələri dövlət qurumları, investorlar, turizm şirkətləri və istehsalçılar üçün qərarvermə prosesində faydalı ola bilər.
UNEC-in beynəlxalq fəaliyyətinin mühüm istiqamətlərindən biri müxtəlif ölkələrin universitetləri və elmi müəssisələri ilə əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi, tədqiqat nəticələrinin beynəlxalq elmi mühitə çıxarılması və iqtisadi problemlərin müqayisəli təhlilidir. Azərbaycan və Tacikistan arasında bu istiqamətdə əməkdaşlığın genişləndirilməsi hər iki ölkənin iqtisadi inkişaf xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi, ortaq problemlərə elmi yanaşmaların hazırlanması və praktik təkliflərin formalaşdırılması baxımından əhəmiyyətlidir.
Xüsusilə UNEC-in Avrasiya Beynəlxalq Elmi-Tədqiqat Mərkəzi Azərbaycan ilə Mərkəzi Asiya ölkələri arasında iqtisadi əlaqələrin, regional inteqrasiyanın, nəqliyyat-logistika marşrutlarının, investisiya əməkdaşlığının və elmi əlaqələrin araşdırılması üçün mühüm platforma rolunu oynaya bilər.
Tacikistanda keçirilən “Davamlı turizm və mədəni irs” Beynəlxalq Forumu bu baxımdan yeni əməkdaşlıq imkanlarının müzakirəsi üçün əlverişli mühit yaradır. Forumun mövzusu iqtisadiyyat, mədəni irs, turizm, sahibkarlıq və regional inkişaf arasında əlaqələrin kompleks şəkildə araşdırılmasını tələb edir. Bu məsələlər UNEC-in iqtisadi tədqiqat istiqamətləri ilə də uzlaşır.
Azərbaycan və Tacikistan universitetləri arasında gələcək əməkdaşlığın bir neçə istiqamətdə inkişaf etdirilməsi məqsədəuyğun olardı. İlk növbədə, davamlı turizmin iqtisadi səmərəliliyi, mədəni irsin iqtisadi resursa çevrilməsi, regionlarda kiçik və orta sahibkarlığın inkişafı, turizm investisiyalarının qiymətləndirilməsi və rəqəmsal turizm xidmətlərinin tətbiqi üzrə birgə tədqiqat proqramları hazırlana bilər.
Digər perspektivli istiqamət Azərbaycan və Tacikistanın iqtisadiyyatlarının müqayisəli təhlilidir. Azərbaycanın sənaye, maliyyə və nəqliyyat-logistika imkanları ilə Tacikistanın kənd təsərrüfatı, hidroenergetika, turizm və mədəni irs potensialı arasındakı qarşılıqlı tamamlayıcılıq birgə elmi araşdırmalar üçün geniş mövzu sahəsi yaradır.
Belə tədqiqatlar nəticələri əsasında birgə investisiya layihələrinin iqtisadi əsaslandırılması, sənaye kooperasiyası üzrə təkliflər, sahibkarlar üçün bazar araşdırmaları və regional iqtisadi əməkdaşlıq modelləri hazırlamaq mümkündür.
UNEC ilə Tacikistanın ali təhsil və elmi-tədqiqat müəssisələri arasında müəllim və tələbə mübadiləsi, birgə beynəlxalq konfranslar, elmi nəşrlər, doktorantura tədqiqatları və iqtisadi siyasət üzrə ekspert müzakirələri də əməkdaşlığın institusional əsaslarını gücləndirə bilər.
Bu yanaşma elmi diplomatiyanın mahiyyətinə uyğundur: universitetlər xalqlar arasında qarşılıqlı anlaşmanı möhkəmləndirməklə yanaşı, iqtisadi əməkdaşlığın problemlərini müəyyənləşdirir və onların həlli üçün elmi əsaslandırılmış təkliflər irəli sürürlər.
Azərbaycan–Tacikistan münasibətlərinin gələcək inkişafında UNEC-in rolu məhz bu istiqamətdə daha da genişlənə bilər. Universitetin elmi potensialının beynəlxalq tərəfdaşlıqla birləşdirilməsi mədəni yaxınlığın akademik əməkdaşlığa, akademik əməkdaşlığın isə konkret iqtisadi təşəbbüslərə çevrilməsinə şərait yaradar.
Beləliklə, Tacikistanda keçirilən beynəlxalq forum təkcə turizm və mədəni irs mövzularının müzakirəsi deyil, həm də Azərbaycan universitetlərinin Mərkəzi Asiya ilə elmi-iqtisadi əlaqələrinin dərinləşdirilməsi üçün imkan kimi qiymətləndirilə bilər. UNEC bu prosesdə iqtisadi tədqiqatları, beynəlxalq akademik əlaqələri və elmi diplomatiyanı birləşdirən platformalardan biri kimi çıxış etmək potensialına malikdir.
Gələcək üçün konkret təkliflər
Azərbaycan–Tacikistan münasibətlərinin mövcud potensialını daha səmərəli reallaşdırmaq üçün bir neçə istiqamətdə ardıcıl addımların atılması məqsədəuyğundur.
Birinci istiqamət — birgə sənaye və emal layihələri. Hər iki ölkənin sahibkarları arasında aqrar emal, tekstil, ərzaq sənayesi, tikinti materialları və digər perspektivli sahələr üzrə layihələrin hazırlanması, onların iqtisadi əsaslandırılması və investisiya imkanlarının qiymətləndirilməsi vacibdir.
İkinci istiqamət — Orta Dəhliz üzrə əməkdaşlığın genişləndirilməsi. Tacikistanın ixracatçıları üçün Azərbaycan üzərindən daşınma imkanlarının daha səmərəli təşkili, logistika xidmətlərinin əlaqələndirilməsi və elektron sənəd dövriyyəsinin inkişafı ticarət xərclərini azalda bilər.
Üçüncü istiqamət — birgə turizm məhsulları. Azərbaycan və Tacikistanın turizm şirkətləri, aviaşirkətləri və müvafiq dövlət qurumları arasında əməkdaşlıq etməklə iki ölkəni əhatə edən mədəni, qastronomik və tarixi marşrutlar hazırlamaq mümkündür.
Dördüncü istiqamət — elmi-təhsil əlaqələrinin gücləndirilməsi. Universitetlərarası tədqiqat proqramları, tələbə mübadiləsi, birgə konfranslar və iqtisadi təhlil layihələri üçün davamlı əməkdaşlıq mexanizmləri yaradılmalıdır.
Beşinci istiqamət — Mehrgon kimi mədəni tədbirlərin iqtisadi imkanlarının artırılması. Bayram çərçivəsində yerli məhsulların sərgiləri, sahibkarların görüşləri, investisiya təqdimatları və qastronomik turizm proqramlarının keçirilməsi mədəni irslə iqtisadi fəaliyyət arasında əlaqəni gücləndirə bilər.
Altıncı istiqamət — nəticələrin ölçülməsi. Əməkdaşlığın səmərəsi yalnız keçirilən görüşlərin və imzalanan sənədlərin sayı ilə deyil, yaradılan müəssisələr, yeni iş yerləri, artan ticarət, cəlb edilən investisiyalar, birgə elmi layihələr və turist axınındakı dəyişikliklər əsasında qiymətləndirilməlidir.
Bu təkliflərin həyata keçirilməsi üçün dövlət qurumları, universitetlər, biznes assosiasiyaları və özəl sektor arasında əlaqələndirilmiş fəaliyyət vacibdir.
Nəticə: tarixi irsdən gələcəyin iqtisadi modelinə
“Davamlı turizm və mədəni irs” Beynəlxalq Forumu və onun Mehrgon bayramı ilə əlaqələndirilməsi mədəni ənənələrin müasir iqtisadi inkişafla birləşdirilməsinin əhəmiyyətini nümayiş etdirir.
Mehrgonun əsas ideyası — zəhmətə hörmət, məhsula qiymət vermək, bolluğu bölüşmək və təbiətin nemətlərini qorumaq — müasir iqtisadiyyat üçün də aktualdır. Bu dəyərlər dayanıqlı istehsal, ərzaq təhlükəsizliyi, regional inkişaf, kiçik sahibkarlığın dəstəklənməsi və məsuliyyətli turizm kimi məsələlərlə birbaşa bağlıdır.
Azərbaycan və Tacikistan arasında strateji tərəfdaşlığın gələcək inkişafı üçün siyasi etimadın konkret iqtisadi nəticələrə çevrilməsi əsas vəzifələrdən biridir. Sənaye kooperasiyası, kənd təsərrüfatı məhsullarının emalı, nəqliyyat-logistika, turizm və elmi əməkdaşlıq bu prosesin mühüm istiqamətlərini təşkil edir.
Prezident İlham Əliyev və Prezident Emoməli Rəhmon arasında formalaşmış siyasi dialoq və 2024-cü ildə imzalanmış Strateji tərəfdaşlıq haqqında Bəyannamə bu əməkdaşlığın genişləndirilməsi üçün mühüm çərçivə yaradır.
Bu gün Azərbaycan və Tacikistan üçün əsas imkan yalnız bir-birini daha yaxşı tanımaq deyil, həm də bir-birinin iqtisadi potensialını tamamlayaraq yeni inkişaf imkanları yaratmaqdır. Azərbaycanın sənaye, maliyyə və logistika imkanları ilə Tacikistanın kənd təsərrüfatı, turizm və mədəni irs potensialı arasında qurulacaq əməkdaşlıq hər iki ölkəyə fayda verə bilər.
Mehrgon bayramının simvolik mesajı da məhz budur: zəhmət nəticə yaratdıqda, əməkdaşlıq isə həmin nəticəni daha geniş imkanlara çevirdikdə cəmiyyətin rifahı artır. Azərbaycan–Tacikistan münasibətlərinin gələcək mərhələsi də tarixi dostluğun müasir iqtisadi məzmunla zənginləşdirilməsi, mədəni yaxınlığın elmi əməkdaşlığa, siyasi etimadın isə konkret inkişaf layihələrinə çevrilməsi ilə səciyyələnə bilər.
