Milli kimlikdən qlobal orta gücə - Azərbaycanın tarixi-siyasi təkamülü və sülh modeli
Azərbaycançılıq ideologiyasının fəlsəfi və tarixi kökləri
Azərbaycançılıq ideologiyası müasir Azərbaycan dövlətçiliyinin ideoloji təməlini təşkil edən, əsrlərin tarixi-mədəni süzgəcindən keçmiş fundamental siyasi-fəlsəfi konsepsiyadır. Bu ideologiya sadəcə müasir dövrün siyasi tələbatından doğmayıb, Azərbaycan xalqının minilliklər ərzində formalaşmış ortaq yaddaşına, zəngin mədəni irsinə və birgəyaşayış təcrübəsinə əsaslanır. Ümummilli Lider Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə bu irs sistemləşdirilmiş, elmi-fəlsəfi əsaslara oturdulmuş və müstəqil Azərbaycanın milli həmrəylik şüuruna çevrilmişdir.
Tarixi təcrübə göstərir ki, xalqımızın formalaşma prosesi həmişə qlobal mədəniyyətlərin qovşağında, mürəkkəb geosiyasi və etnik proseslər fonunda baş vermişdir. Məhz bu səbəbdən azərbaycançılıq ideologiyası fərqlilikləri assimilyasiya etmək deyil, əksinə, ümumi mədəni dəyərlər ətrafında birləşdirmək qabiliyyətinə malikdir. O, cəmiyyətin bütün təbəqələrini, etnik qruplarını və dini konfessiyalarını vahid Vətən anlayışı ətrafında sıx birləşdirən sarsılmaz mənəvi sütundur.
Qafqaz Albaniyası irsi: Tarixi multikulturalizm və harmoniya
Müasir Azərbaycan ərazisi qədim dövrlərdən bəri fərqli etnik və dini qrupların sülh şəraitində yaşadığı unikal məkan olub. Qafqaz Albaniyası dövrü bu baxımdan zəngin birgəyaşayış mədəniyyətinin ilkin təməllərinin qoyulduğu mühüm tarixi mərhələdir. Həmin dövrdə müxtəlif tayfalar, mədəniyyətlər və dini etiqadlar bir coğrafi məkanda qaynayıb-qarışaraq yerli etnik-mədəni mühitin formalaşmasına təsir göstərmişdir.
Bu tarixi irsin ən böyük xüsusiyyəti odur ki, fərqliliklər qarşıdurma mənbəyi deyil, qarşılıqlı zənginləşmə vasitəsi olmuşdur. Müasir Azərbaycan dövlətinin əsasını təşkil edən tolerantlıq və multikulturalizm ənənələri məhz bu qədim köklərə söykənir. Albaniya dövründən gələn harmoniya bu gün də Azərbaycan cəmiyyətinin daxili sabitliyində və ictimai həmrəyliyində özünü göstərir.
Orta əsr Azərbaycan dövlətləri: İnteqrasiya və ümumi siyasi məkan
Şirvanşahlar, Ağqoyunlular, Səfəvilər və Əfşarlar kimi orta əsr Azərbaycan dövlətləri milli dövlətçilik şüurunun inkişafında həlledici rol oynamışdır. Şirvanşahlar dövləti uzun əsrlər boyu ölkənin şimal-şərqində sabitliyi qorumaqla yanaşı, zəngin şəhər mədəniyyətinin və iqtisadi əlaqələrin mərkəzinə çevrilmişdi. Ağqoyunlular dövründə isə mərkəzləşdirilmiş idarəçilik sistemi və ümumi hüquqi-siyasi prinsiplər formalaşmağa başlamışdır.
Səfəvilər və Əfşarlar dövrü isə bu tarixi-siyasi inkişafın zirvəsi hesab oluna bilər. Bütöv imperiya miqyasında həyata keçirilən mərkəzləşdirilmiş siyasət geniş coğrafi ərazidə yaşayan müxtəlif türkboylu və digər tayfaların vahid siyasi-mədəni məkan ətrafında birləşməsini təmin etdi. Bu dövr həm də Azərbaycan dilinin, ədəbiyyatının və ümumazərbaycanlı kimliyinin əsas xəttlərinin qətiləşdiyi, dövlət səviyyəsinə yüksəldiyi bir dönəm kimi tariximizə düşmüşdür.
Xanlıqlar dövrü: Siyasi parçalanma, dövlətçilik ənənəsinin qorunması
Səfəvilər və Əfşarlar imperiyalarının süqutundan sonra yaranan xanlıqlar dövrü Azərbaycan tarixinə həm ziddiyyətli, həm də mühüm dərslərlə dolu bir mərhələ kimi daxil olmuşdur. Siyasi pərakəndəlik və mərkəzi hakimiyyətin olmaması ölkəni xarici müdaxilələr qarşısında zəiflətsə də, yerli səviyyədə dövlətçilik instinktinin və idarəetmə ənənələrinin qorunub saxlanılmasına mane ola bilmədi. Hər bir xanlıq özünün kiçik miqyasında olsa belə, ordu, idarəetmə və iqtisadiyyat quruculuğu təcrübəsini davam etdirdi.
Analitik baxımdan bu dövr milli birliyin olmamasının yaratdığı fəlakətləri dərk etmək üçün mühüm tarixi ibrət dərsi, eyni zamanda yerli idarəçilik elementlərinin gələcək milli dirçəliş hərəkatı üçün zəmin yaratması baxımından əhəmiyyətlidir. Xanlıqlar dövrünün səhvləri və təcrübəsi sonrakı dövrlərdə azərbaycançılıq ideyasının daha dərk olunmuş şəkildə formalaşmasına və ümummilli məqsədlər ətrafında birləşmək zərurətini ortaya qoymasına zəmin hazırladı.
BMT Təhlükəsizlik Şurasının iflic vəziyyətinə düşmüş böhranı və ikili standartlar
Azərbaycanın otuzillik işğal dövründə üzləşdiyi reallıq beynəlxalq hüququn və qlobal təhlükəsizlik mexanizmlərinin dərin böhran içində olduğunu bütün çılpaqlığı ilə ortaya qoydu. BMT Təhlükəsizlik Şurasının Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərinin dərhal və qeyd-şərtsiz azad olunmasını tələb edən dörd “məşhur” qətnaməsi kağız üzərində qaldı. Onilliklər ərzində bu sənədlərin icra olunmaması beynəlxalq təşkilatların böyük dövlətlərin geosiyasi maraqlarının girovuna çevrildiyini, qlobal səviyyədə tətbiq edilən ikili standartların isə ədaləti tamamilə arxa plana keçirdiyini sübut etdi.
Bu destruktiv mühitdə Azərbaycan heç kəsdən real yardım gözləmədən milli gücə arxalanmaq zərurətini dərk etdi və öz gücünə güvənmək strategiyasını seçdi. BMT sisteminin iflic vəziyyəti və beynəlxalq qurumların qətiyyətsizliyi ölkəmizi öz gücünə arxalanmağa, hərbi-iqtisadi potensialını sistemli şəkildə gücləndirməyə və milli suverenliyi məhz öz imkanları hesabına bərpa etməyə vadar etdi. Güc amilinin beynəlxalq münasibətlərdə hələ də əsas həlledici faktor olması reallığı fonunda Azərbaycan öz tarixi missiyasını təkbaşına yerinə yetirdi.
2020-ci ilin Zəfər Xronikası: Suverenliyin bərpası və yeni reallıq
2020-ci ilin payızında Azərbaycanın tarixinə qızıl hərflərlə yazılmış – Şanlı Zəfərimiz – 44 günlük Vətən müharibəsi Cənubi Qafqazda əsrlər boyu formalaşmış güc balansını birdəfəlik dəyişdi. Azərbaycan dövləti BMT Təhlükəsizlik Şurasının illərdir icra olunmayan qətnamələrini öz gücü ilə, hərbi-siyasi yolla həyata keçirərək beynəlxalq hüququn aliliyini təkbaşına bərpa etdi. Bu zəfər xronikası sadəcə torpaqların işğaldan azad edilməsi deyil, həm də xalqımızın milli ləyaqətinin, sarsılmaz iradəsinin və lider-xalq birliyinin təntənəsi idi.
Müharibənin gedişində tətbiq olunan yüksək texnologiyalar, müasir taktiki yanaşmalar və peşəkar hərbi strategiya dünya hərb tarixinə yeni bir səhifə kimi yazıldı. Azərbaycan ordusunun nümayiş etdirdiyi güc və qətiyyət düşmənin illərdir yaratdığı mifləri darmadağın etdi. Bu parlaq qələbə ilə ölkəmiz regionda tamamilə yeni, ədalətli və güclü reallıq yaratdı ki, bu da beynəlxalq münasibətlər sistemində yeni güc mərkəzinin formalaşmasını şərtləndirdi.
Müharibələrin dayandırılması və sülh quruculuğu: Qlobal Nümunə
Azərbaycan hərbi qələbədən sonra regionda eskalasiyanın tərəfdarı olmadı, əksinə, sülh və sabitliyin təmin edilməsi üçün tarixi təşəbbüslər irəli sürdü. 2023-cü ilin sentyabrında həyata keçirilən lokal antiterror tədbirləri ilə ölkəmizin suverenliyi tam bərpa olundu və bununla da Cənubi Qafqazda separatizmin kökü birdəfəlik kəsildi. Azərbaycan qələbə qazandığı torpaqlarda dərhal genişmiqyaslı bərpa və quruculuq işlərinə başlayaraq sülhsevər mahiyyətini nümayiş etdirdi.
Bu gün Azərbaycanın müharibələrin dayandırılması və post-konflikt dövründə sülh quruculuğu təcrübəsi bütövlükdə dünya üçün unikal nümunəvi modelə çevrilmişdir. Ölkəmiz dağıdılmış ərazilərin rekord müddətdə bərpası, məcburi köçkünlərin təhlükəsiz qayıdışı və eyni zamanda sülh müqaviləsinin bağlanması istiqamətində ardıcıl siyasət yürüdür. Beynəlxalq birlik artıq etiraf edir ki, Azərbaycanın bu uğur hekayəsi hərbi qələbənin siyasi diplomatiya və strateji uzaqgörənliklə taclandırılmasının əyani sübutudur.
Qlobal platformalarda lider mesajları və yeni dünya düzəni
Azərbaycanın qazandığı bu tarixi uğur və sülh modeli bu gün dünyanın aparıcı beynəlxalq platformalarında diqqət mərkəzindədir. Xüsusilə BMT Baş katibinin iştirakı ilə keçirilmiş ŞƏT (Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı) tədbirində Azərbaycan Prezidentinin səsləndirdiyi mesajlar qlobal gündəmin mərkəzində dayandı. Bu çıxışlarda beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərinin seçici deyil, universal şəkildə tətbiq edilməsinin vacibliyi bir daha qətiyyətlə vurğulandı.
Prezident İlham Əliyevin təqdim etdiyi yanaşma sübut edir ki, ədalətli beynəlxalq münasibətlər sistemi güclülərin diktəsinə deyil, dövlətlərin suveren bərabərliyinə və hüququn aliliyinə əsaslanmalıdır. Azərbaycanın öz gücü ilə yaratdığı yeni reallıq və qlobal təhlükəsizliklə bağlı irəli sürdüyü konseptual fikirlər bu gün bir çox ölkələr, xüsusilə də ədalətsizliklə üzləşən dövlətlər üçün örnəkdir. Hamı bu zəngin və uğurlu təcrübədən bəhrələnərək beynəlxalq müstəvidө öz hüquqlarını qorumağın yollarını öyrənə bilər.
Daxili işlərə qarışmama prinsipi və ideoloji təhlükəsizlik
Azərbaycanın xarici siyasətinin və dövlətçilik fəlsəfəsinin təməl daşlarından biri dövlətlərin suveren bərabərliyi və daxili işlərinə qarışmamaq prinsipidir. Müasir dövrdə təhlükəsizlik anlayışı sadəcə fiziki sərhədlərin qorunması ilə məhdudlaşmır. Azərbaycan milli təhlükəsizlik sistemində ideoloji təhlükəsizliyi də fiziki təhlükəsizlik qədər vacib və prioritet hesab edir. Ölkəmizə kənardan yönələn əsassız ittihamlar, ikili standartlara əsaslanan mövqelər və daxili işlərə müdaxilə cəhdləri qətiyyətlə qəbul edilmir.
Bu kontekstdə, Azərbaycana insan hüquqları, demokratiya və ya digər sahələrdə “mühazirə oxumaq” istəyən dairələr əvvəlcə güzgüyə baxmalı, öz ölkələrində mövcud olan dərin sistemli problemlərə, ikili standartlara və ictimai böhranlara diqqət yetirməlidirlər. Kənar qüvvələrin başqalarına dərs keçmək cəhdləri onların öz daxili reallıqlarındakı qüsurları ört-basdır etmək cəhdindən başqa bir şey deyildir. Azərbaycan hər zaman bərabərhüquqlu, qarşılıqlı hörmətə əsaslanan dialoqu dəstəkləyir, lakin heç bir diktəni və ya kənar müdaxiləni qəbul etmir.
Azərbaycanın keçdiyi tarixi inkişaf yolu
Ölkəmizin keçdiyi tarixi inkişaf yolu xalqımızın və dövlətimizin böyük liderlərinin rəhbərliyi ilə əldə etdiyi misilsiz nailiyyətlərin salnaməsidir. Ümummilli Lider Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışı ilə ölkəmiz xaosdan, vətəndaş qarşıdurmasından və məhv olmaq təhlükəsindən xilas oldu, müstəqil dövlətçiliyin təməl daşları qoyuldu. Məhz o dövrdə həyata keçirilən uzaqgörən neft strategiyası və daxili sabitlik siyasəti Azərbaycanın gələcək uğurlarının təməlini yaratdı.
Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi altında bu strateji xətt keyfiyyətcə yeni mərhələyə yüksəldi və Azərbaycan regionun lider dövlətinə çevrildi. İqtisadi müstəqillik, güclü ordu quruculuğu, modern infrastruktur layihələri və həyata keçirilən uğurlu islahatlar ölkəmizin qüdrətini dəfələrlə artırdı. Azərbaycan nümunə götürüləcək yüksək dəyərlərə sadiq dövlət olduğunu yürütdüyü uğurlu daxili və xarici siyasəti ilə, iqtisadi tərəqqisi və işğaldan azad edilmiş torpaqlarda həyata keçirilən qlobal miqyaslı bərpa işləri ilə bir daha sübut etdi.
Beynəlxalq nüfuz və orta güc statusu
Aparılan məqsədyönlü və müstəqil siyasət nəticəsində Azərbaycanın beynəlxalq miqyasda nüfuzu sürətlə artır və ölkəmiz bu gün qlobal münasibətlər sistemində mühüm – Orta Güc – kimi qəbul olunur. Azərbaycan nəinki regionda, həm də qlobal müstəvidə söz sahibi olan, qlobal enerji və nəqliyyat dəhlizlərinin təhlükəsizliyini təmin edən etibarlı tərəfdaşdır. Qoşulmama Hərəkatına uğurlu sədrliyi, qlobal təşəbbüsləri və sivilizasiyalararası dialoqa verdiyi töhfələr ölkəmizin beynəlxalq çəkisini əyani şəkildə nümayiş etdirir.
Bu nüfuzun praktiki təzahürü olaraq, Azərbaycan beynəlxalq miqyaslı mötəbər tədbirlərin mərkəzinə çevrilib. Belə ki, müsəlman dünyasının aparıcı tədbirlərinin Azərbaycanda keçirilməsi ölkəmizin qlobal diplomatiyadakı körpü rolunu təsdiqləyir. Həmçinin, 2027-ci ildə keçiriləcək Avropa Siyasi İcmasının (ASİ) sammitinə də ölkəmiz ev sahibliyi edəcək. Avropa ölkələrinin dövlət və hökumət başçılarının qitə miqyaslı strateji məsələləri müzakirə etmək üçün qatılacağı ali siyasi platformada (sammit) Avropa İttifaqı və qonşu dövlətlərin liderləri bir araya gələcək.
Azərbaycan artıq Şərqlə Qərb, Şimalla Cənub arasında əməkdaşlıq mərkəzi kimi beynəlxalq güclərin hesablaşdığı əsas siyasi məkana çevrilib.
MƏTANƏT ƏLİYEVA
