Regional İnteqrasiyadan Qlobal Gücə: TDT-nin İqtisadi Təhlükəsizliyində Azərbaycan Amili
Azərbaycanın TDT-də mərkəzi və etibarlı platforma rolu
Azərbaycan Türk Dövlətləri Təşkilatında (TDT) coğrafi yerləşməsi, iqtisadi potensialı və fəal diplomatiyası ilə Avrasiyanın geosiyasi arxitekturasını formalaşdıran mərkəzi hab rolunu oynayır. Ölkəmiz Mərkəzi Asiya ilə Türkiyə və Avropanı birləşdirən “Orta Dəhliz”in strateji qovşağında yerləşərək ticarət, nəqliyyat və enerji təhlükəsizliyi sahələrində TDT-nin iqtisadi dayanıqlılığını təmin edir. Post-münaqişə dövründə suverenliyini tam bərpa edən Azərbaycan TDT çərçivəsində təhlükəsizlik, müdafiə sənayesi və hərbi əməkdaşlıq təşəbbüslərinin əsas təşviqatçısına çevrilib.
Qardaş Türkiyə ilə imzalanan Şuşa Bəyannaməsi təşkilat daxilində strateji müttəfiqlik modeli yaradır və digər üzv dövlətlər üçün də birləşdirici istinad nöqtəsi təşkil edir. Azərbaycanın təşəbbüsü ilə təməli qoyulan institusional mexanizmlər TDT-ni sadəcə mədəni platformadan çıxararaq qlobal miqyasda söz sahibi olan etibarlı siyasi-iqtisadi blok səviyyəsinə yüksəldir. Bu mənada Bakı Türk dünyasının inteqrasiyasını sürətləndirən həm geopolitik körpü, həm də regional sabitliyin əsas zəmanətçisidir.
Azərbaycan Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) çərçivəsində platforma, təşəbbüskar, eləcə də etibarlı tərəfdaş kimi çıxış edir. Təşkilatın beynəlxalq nüfuzunun artırılması, enerji-nəqliyyat dəhlizlərinin gücləndirilməsi, ikitərəfli əlaqələrin dərinləşdirilməsi və ideoloji-təhlükəsizlik sahəsində birgə mübarizə prioritet istiqamətlərdir.
Bir neçə gün əvvəl TDT-yə üzv dövlətlərin dini liderlərinin, bu gün isə Təhlükəsizlik Şuralarının katiblərinin Bakıda toplaşması Azərbaycanın Türk Dövlətləri Təşkilatı ilə münasibətlərinin yüksək səviyyədə, sistemli və çoxşaxəli olduğunu aydın şəkildə göstərir. Qısa müddət ərzində dini və təhlükəsizlik sahəsində yüksək səviyyəli tədbirlərin eyni məkanda keçirilməsi Azərbaycanın TDT çərçivəsində etibarlı və mərkəzi platforma kimi qəbul olunduğunun, beynəlxalq əhəmiyyətli məsələlərin müzakirəsi üçün əlverişli və etibarlı məkan kimi tanındığının bariz göstəricisidir.
TDT-nin strateji hədəfi və inkişaf yolu
Əsas hədəf Türk Dövlətləri Təşkilatını aparıcı beynəlxalq təşkilatlardan birinə çevirməkdir. Təşkilat 2009-cu ildə Naxçıvanda keçirilmiş tarixi Zirvə görüşündən sonra təxminən iyirmi illik fəaliyyəti ərzində üzv ölkələr arasında əlaqələrin inkişafı, mühüm məsələlərin həlli və beynəlxalq arenada mövqeyinin möhkəmləndirilməsi üçün potensialından maksimum istifadə edir.
TDT Zirvə görüşləri müntəzəm xarakter daşıyır. Azərbaycanın təşəbbüsü ilə qeyri-rəsmi Zirvə görüşləri də keçirilməyə başlanıb. Qeyd edək ki, belə bir görüş ilk dəfə Şuşada keçirildi. 2024-cü il iyulun 6-da Şuşada Türk Dövlətləri Təşkilatının Dövlət başçılarının qeyri-rəsmi Zirvə görüşü keçirildi. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev, Özbəkistan Respublikasının Prezidenti Şavkat Mirziyoyev, Qırğız Respublikasının Prezidenti Sadır Japarov, Qazaxıstan Respublikasının Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev, Macarıstanın Baş naziri Viktor Orban, Türkiyə Respublikasının vitse-prezidenti Cevdet Yılmaz, Şimali Kipr Türk Cümhuriyyətinin Prezidenti Ersin Tatar, Türk Dövlətləri Təşkilatının Baş katibi Kubanıçbek Ömüralıyev Zirvə görüşündə iştirak ediblər.
Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) strateji hədəfi regional blok çərçivəsini aşaraq Avrasiya məkanında söz sahibi olan müstəqil, çoxqütblü və dayanıqlı geoiqtisadi güc mərkəzinə çevrilməkdir. Bu inkişaf yolu mədəni-tarixi bağlılıqdan siyasi, hərbi və iqtisadi inteqrasiyaya keçidi nəzərdə tutan “Türk Dünyası Vizyonu – 2040” sənədi ilə sistemləşdirilibn. Təşkilatın əsas hərəkətverici qüvvəsini “Orta Dəhliz” boyunca ticarət, loqistika, rəqəmsal infrastrukturlar və enerji təhlükəsizliyinin tam inteqrasiyası təşkil edir. Eyni zamanda, qlobal qeyri-müəyyənliklər fonunda TDT üzvləri arasında təhlükəsizlik, müdafiə sənayesi və birgə kəşfiyyat sahələrində əməkdaşlığın dərinləşməsi təşkilatın strateji muxtariyyətini təmin edir. İnstitusional mexanizmlərin təkmilləşdirilməsi və qərarqəbuletmə proseslərinin çevikləşdirilməsi TDT-nin qlobal geosiyasi güc mərkəzləri ilə bərabərhüquqlı dialoq aparmasına şərait yaradır. Yekun olaraq, TDT-nin inkişaf xətti şərqlə qərb arasında regional sabitliyin, ticarətin və kollektiv təhlükəsizliyin əsas zəmanətçisinə çevrilməyə yönəlib.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin bu məsələ ilə bağlı söylədiyi bir fikir xüsusi diqqət çəkir və sözügedən prosesin əhəmiyyətini bir daha önəmli olduğunu təsdiqləyir: “Dövlət başçılarının ildə yalnız bir dəfə görüşməsi kifayət hesab etmir”.
Enerji və nəqliyyat dəhlizlərinin strateji əhəmiyyəti
Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) çərçivəsində enerji və nəqliyyat dəhlizləri Mərkəzi Asiyanı Avropa ilə birləşdirərək Avrasiyanın geosiyasi və geoiqtisadi xəritəsini yenidən formalaşdırır. Qlobal tədarük zəncirlərinin qırıldığı bir dövrdə Çindən Avropaya uzanan “Orta Dəhliz” TDT üzvləri üçün alternativi olmayan, təhlükəsiz və çevik logistik magistrala çevrilib. Bu dəhlizlər yalnız ticarət dövriyyəsini artırmaqla qalmır, eyni zamanda üzv ölkələrin tranzit asılılığını azaldaraq onların strateji muxtariyyətini və suverenliyini möhkəmləndirir. Bakı-Tbilisi-Ceyhan, Bakı-Tbilisi-Ərzurum və bərpa olunan enerji layihələri vasitəsilə TDT Avropanın enerji təhlükəsizliyində əvəzedilməz tərəfdaş mövqeyini bərqərar edir. Nəqliyyat-logistika infrastrukturunun rəqəmsallaşdırılması və gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi regionun investisiya cəlbediciliyini kəskin şəkildə artırır. Bu strateji marşrutlar TDT-ni sadəcə regional əməkdaşlıq platformasından qlobal ticarət və enerji axınlarına nəzarət edən vazkeçilməz güc mərkəzinə yüksəldir.
Geniş coğrafi məkanda yerləşən TDT regionu enerji və nəqliyyat dəhlizləri baxımından həm üzv ölkələr, həm də daha geniş coğrafiya üçün mühüm rol oynayır. Nəqliyyat və enerji təhlükəsizliyi sahəsində TDT-nin rolu getdikcə artır. Enerji təhlükəsizliyi və nəqliyyat bağlantıları olmadan ümumi təhlükəsizlikdən danışmaq mümkün deyil.
Azərbaycan Mərkəzi Asiya ölkələrindən Xəzər dənizi vasitəsilə beynəlxalq bazarlara tranzit ölkə kimi çıxış edir. Avropa ilə Asiyanın qovşağında yerləşən ölkəmizin coğrafi mövqeyi nəqliyyat və enerji təhlükəsizliyi layihələrində bütün üzv dövlətlər üçün maksimum fayda yaradır.
İkitərəfli əməkdaşlıq və xarici siyasət prioriteti
Türk Dövlətləri Təşkilatına (TDT) üzv ölkələr üçün ikitərəfli əməkdaşlıq çoxtərəfli inteqrasiya mexanizminin təməl sütununu təşkil edir və xarici siyasətin strateji prioritetinə çevrilir. Üzv dövlətlər arasındakı ikitərəfli strateji tərəfdaşlıq və müttəfiqlik sazişləri TDT daxilində qərarların qəbulunu sürətləndirən və kollektiv iradəni möhkəmləndirən katalizator rolunu oynayır. Bu çərçivədə formalaşan ikitərəfli münasibətlər təşkilatın ümumi təhlükəsizlik, iqtisadiyyat və xarici siyasət sahələrində vahid mövqedən çıxış etməsinə birbaşa zəmin yaradır. Milli maraqların TDT-nin kollektiv hədəfləri ilə uzlaşdırılması təşkilatı sadəcə məsləhətləşmə platformasından real siyasi-iqtisadi təsir gücünə malik bloka çevirir. Regional və qlobal böhranlar fonunda üzv ölkələrin xarici siyasətində Türk dünyasına üstünlük verməsi TDT-nin strateji muxtariyyətini və xarici təzyiqlərə qarşı davamlılığını artırır. Yekun olaraq, dərinləşən ikitərəfli diplomatik əlaqələr TDT-nin geostrateji dayaqlarını möhkəmləndirərək onu Avrasiya məkanında əsas daxili sabitlik və xarici tarazlıq amilinə yüksəldir.
Azərbaycanın xarici siyasətinin əsas prioriteti Türk dünyasıdır: “Türk dünyası bizim ailəmizdir və başqa ailəmiz yoxdur”.
Azərbaycan TDT-yə üzv ölkələrlə ikitərəfli formatda fəal əməkdaşlıq edir. Türkiyə, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Özbəkistanla müttəfiqlik haqqında müqavilə və bəyannamələr imzalanıb. Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstanla birgə investisiya fondları yaradılıb, qarşılıqlı investisiyalar fəal şəkildə cəlb edilir.
Milli dəyərlər, gənclər siyasəti və ideoloji təhlükəsizlik
Milli özünüdərk və mənəvi dəyərlərə sadiqlik ölkələrimizin əsas xüsusiyyətidir. Gənc nəslin vətənpərvərlik, milli prinsiplər və mənəvi dəyərlər ruhunda tərbiyəsi TDT-nin gənclər siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri olmalıdır. Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) çərçivəsində milli dəyərlərin qorunması və vahid ideoloji platformanın formalaşdırılması üzv dövlətlərin suverenliyini qlobal hibrid təhdidlərdən qoruyan əsas yumşaq güc amilidir. Qlobal informasiya müharibələri və yad ideoloji təsirlər fonunda gənclər siyasəti TDT-nin ideoloji təhlükəsizlik arxitekturasının strateji mərkəzində dayanır. Dil və mədəni köklərə söykənən birgə təhsil, gənclər mübadiləsi və elmi layihələr yeni nəslin milli-mənəvi şüurunu möhkəmləndirir və ideoloji dezinformasiyalara qarşı immunitet yaradır.
TDT daxilində ideoloji təhlükəsizliyin təmin edilməsi sadəcə keçmişin mirasını yaşatmaq deyil, həm də Türk dünyasının gələcək intellektual və siyasi elitasını vahid dəyərlər ətrafında konsolidasiya etmək deməkdir. Gənclər arasında strateji kommunikasiyanın və rəqəmsal şəbəkələrin inkişafı təşkilatın gələcək inteqrasiya proseslərinin sosial-mədəni təməlini zəmanət altına alır. Yekun olaraq, milli dəyərlərə əsaslanan bu ideoloji sipər TDT-ni xarici siyasi və sosiokulturoloji təzyiqlərə qarşı daha davamlı, daxilən bütöv bir güc mərkəzinə çevirir.
Mətanət Əliyeva
