30 avqust - Beynəlxalq İtkin Düşmüş Şəxslər Günüdür
30 Avqust – Beynəlxalq İtkin Düşmüş Şəxslər Günü münaqişələr, zorakılıq, təbii fəlakətlər və ya miqrasiya nəticəsində yaxınlarından xəbərsiz qalan minlərlə ailənin kədərini paylaşmaq, onların səsini dünyaya çatdırmaq üçün təsis edilmiş qlobal bir anım günüdür. Bu gün sadəcə təqvimdəki bir tarix deyil; gözü yolda qalan ana, ata, övlad və həyat yoldaşlarının illərlə bitməyən gözləntisinin, ümid və kədərinin simvoludur.
Hər bir itkin düşmüş şəxs sadəcə bir statistika rəqəmi deyil — yarımçıq qalmış bir taleyin, böyük bir ailə faciəsinin göstəricisidir. Beynəlxalq hüquqa görə, itkin düşənlərin taleyini öyrənmək ailələrin ən fundamental haqqı, dövlətlərin və beynəlxalq təşkilatların isə birbaşa öhdəliyidir.
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının (BMT) Baş Assambleyası 2010-cu ildə qəbul etdiyi qətnamədə dünyada insanların zorla yoxa çıxarılması – itkin düşməsi hallarının artmasından ciddi narahatlığını ifadə edib. Bu kateqoriyaya insanların həbs edilməsi, saxlanılması və oğurlanması halları daxildir.
“TV1” xəbər verir ki, Baş Assambleya həmin qətnamə ilə (A/RES/65/209) avqustun 30-nu Beynəlxalq İtkin Düşmüş Şəxslər Günü elan edib.
Azərbaycan üçün günün xüsusi əhəmiyyəti
Beynəlxalq İtkin Düşmüş Şəxslər Günü Azərbaycan üçün xüsusilə dərin və həssas bir məna daşıyır. Ermənistanın hərbi təcavüzü və Birinci Qarabağ müharibəsi nəticəsində 4 minə yaxın azərbaycanlı (dinc sakinlər və hərbçilər) itkin düşmüş hesab olunur. Onların arasında qadınlar, uşaqlar və qocalar da var. 44 günlük İkinci Qarabağ müharibəsi və lokal antiterror tədbirlərindən sonra da müəyyən sayda şəxsin taleyi ilə bağlı axtarışlar davam etmişdir.
Azərbaycan üçün bu problemin həlli təkcə keçmişin yaralarını sarımaq deyil, həm də humanitar ədalətin bərpa olunması deməkdir: Kütləvi məzar yerləri və minalanma: İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə (məsələn, Daşaltı, Edilli, Xocalı və s.) aşkar edilən kütləvi məzarlıqlar illərdir gizli qalan həqiqətləri üzə çıxarır. Lakin ərazilərin minayla çirklənməsi və qarşı tərəfin kütləvi məzarlıqların dəqiq xəritələrini verməkdən imtina etməsi axtarış prosesini ləngidir.
DNT analizləri və identifikasiya: Azərbaycan dövləti itkin düşmüş şəxslərin identifikasiyası (şəxsiyyətinin müəyyənləşdirilməsi) üçün müasir DNT laboratoriyalarından və beynəlxalq təcrübədən istifadə edir. İdentifikasiya olunan nəşlərin illər sonra öz doğma kəndlərində, ailələrinin iştirakı ilə dəfn edilməsi ailələrə az da olsa təsəlli verir.
Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzü nəticəsində 4010 nəfər itkin düşmüş şəxs kimi qeydiyyata alınıb
Azərbaycan Respublikası silahlı münaqişə nəticəsində itkin düşmüş şəxslər və ümumilikdə müharibə qurbanları ilə bağlı humanitar problemlə Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzünün başlandığı 1988-ci ildən etibarən üzləşib. Vətəndaşlarımız və dövlət qurumlarımız uzun müddətdir ki, bu ağır təzahürün mənəvi-psixoloji nəticələrinin aradan qaldırılması üçün gərgin əmək sərf edirlər.
İntensiv hərbi əməliyyatların getdiyi I Qarabağ müharibəsi zamanı və 1994-cü ildən 2020-ci ilə qədər davam etmiş işğal dövründə Ermənistan silahlı birləşmələri tərəfindən etnik təmizləmə və soyqırımı cinayətləri törədilib, mülki azərbaycanlı əhali kütləvi şəkildə qətlə yetirilib, əsir-girov götürüldükdən sonra qeyri-insani şəraitdə saxlanılaraq dəhşətli işgəncələrə və məhrumiyyətlərə, humanizm prinsiplərindən kənar rəftara məruz qoyulub. Bütün bu hallar vətəndaşlarımızın itkin düşməsinə və taleyinin qeyri-müəyyən qalmasına səbəb olub.
Bütün çətinliklərə baxmayaraq, müharibə qurbanları, o cümlədən əsir-girov götürülmüş və itkin düşmüş vətəndaşlarımızla bağlı məsələlər Azərbaycan xalqının Ümummilli Lideri Heydər Əliyevin, sonradan isə Prezident İlham Əliyevin daim diqqət mərkəzində olub. Bu il iyunun 30-na olan məlumata əsasən, Əsir və itkin düşmüş, girov götürülmüş vətəndaşlarla əlaqədar Dövlət Komissiyasında Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzü nəticəsində 4010 nəfər itkin düşmüş şəxs kimi qeydiyyata alınıb. Onlardan 4004-ü I Qarabağ müharibəsində, 6-sı isə 2020-ci ildə baş vermiş 44 günlük II Qarabağ müharibəsində itkin düşüblər. 4010 nəfərdən 3228-i hərbçi, 782-si mülki şəxslərdir. Mülki şəxslərdən 71-i yetkinlik yaşına çatmamış uşaq, 288-i qadın, 319-u qocadır.
Əsir və itkin düşmüş, girov götürülmüş vətəndaşlarla əlaqədar Dövlət Komissiya ilə Beynəlxalq Qızıl Xaç Komitəsinin Azərbaycandakı Nümayəndəliyi arasında 2008-ci ildə imzalanmış “İtkin düşmüş şəxslər haqqında Ante Mortem məlumatların toplanması və mərkəzləşdirilmiş şəkildə idarə olunması” üzrə çərçivə sazişinə uyğun olaraq 2014-cü ildən etibarən itkin düşmüş Azərbaycan vətəndaşlarının yaxın qohumlarından bioloji nümunələrin toplanmasına başlanıb.
2023-cü ildən etibarən isə bioloji nümunələrin toplanması işi Prezident İlham Əliyevin tapşırığı ilə Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin Hərbi-tibb baş idarəsində yaradılmış Genetik araşdırmalar mərkəzi tərəfindən aparılır. Bu il iyunun 30-na olan məlumata əsasən, Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzü nəticəsində itkin düşmüş şəxslərlə bağlı 11 min 542 donordan bioloji nümunələr toplanıb sistemləşdirilib. Toplanmış bioloji nümunələrin DNT profilləri Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin Hərbi-tibb baş idarəsinin Genetik araşdırmalar mərkəzi tərəfindən çıxarılaraq arxivləşdirilir. Azərbaycanın beynəlxalq hüquqla tanınan suveren ərazilərinin 30 ilə yaxın müddət ərzində işğal altında saxlanılması itkin düşmüş vətəndaşlarımızın taleyinin aydınlaşmasına imkan verməyib. 2020-ci ildə baş vermiş 44 günlük müharibədən və 2023-cü ildə həyata keçirilmiş antiterror tədbirlərindən sonra işğaldan azad edilmiş ərazilərdə itkin vətəndaşlarımıza aid məzar yerlərinin müəyyən olunması, zəruri qazıntı və ekshumasiya işlərinin aparılması Prezident İlham Əliyevin Dövlət Komissiyasının qarşısında qoyduğu ən ümdə vəzifədir.
Həmin məqsədlə 2021-ci ilin fevral ayından etibarən həmin ərazilərdə intensiv şəkildə itkin düşmüş şəxslərə aid məzar yerlərinin axtarışı, qazıntı, ekshumasiya və aşkarlanmış meyit qalıqlarının eyniləşdirilməsi prosesinə başlanılıb. Bu il iyunun 30-na olan məlumata əsasən, 893 itkin düşmüş şəxsə aid olduğu ehtimal edilən meyit qalıqları aşkarlanıb. İşğaldan azad olunmuş ərazilərdə axtarış-qazıntı işlərinə başlanılan vaxtdan ötən dövr ərzində 32 kütləvi məzarlıq aşkarlanıb. Həmin kütləvi məzarlıqlardan 253 şəxsə aid olduğu ehtimal edilən meyit qalıqları müəyyən olunaraq istintaq orqanları nümayəndələrinin iştirakı ilə ekshumasiya edilib.
Beynəlxalq müstəvidə çağırış: Azərbaycan bu gün vasitəsilə beynəlxalq ictimaiyyətin, Beynəlxalq Qırmızı Xaç Komitəsinin (BQXK) və hüquq-müdafiə təşkilatlarının diqqətini bu humanitar faciəyə cəlb edir, itkin düşənlərin taleyinə aydınlıq gətirilməsi üçün təzyiqlərin artırılmasını tələb edir.
30 Avqust – unutmamaq və unutdurmamaq günüdür. İllər keçsə də, itkin düşmüş hər bir vətəndaşımızın taleyi aydınlaşana, sonuncu kütləvi məzarlıq tapılana və ailələrin müəyyənliyi bərpa olunana qədər bu mövzu Azərbaycan cəmiyyəti üçün açıq yara və mənəvi borc olaraq qalacaq.
Mətanət Əliyeva
